Nu Péter Magyar de nieuwe premier van Hongarije is, gesteund door een tweederde meerderheid in het parlement, kan zijn nieuwe regering snel en doeltreffend beginnen met het vormgeven en doorvoeren van de hervormingen die tijdens de verkiezingscampagne zijn beloofd. Een van de belangrijkste aspecten is het herstel van de rechtsstaat, wat er volgens Magyar zelf voor zou zorgen dat „Hongarije niet langer een land zonder consequenties zal zijn”. De uitholling van de rechtsstaat was echter niet louter een binnenlandse politieke kwestie; de Europese Unie bevroor miljarden aan fondsen vanwege diverse schendingen op het gebied van corruptie, mediavrijheid en de autonomie van het onderwijs. Deze fondsen zijn essentieel voor de ontwikkeling van Hongarije, dus het is geen verrassing dat een van de belangrijkste verkiezingsbeloften van Péter Magyar was om die terug te halen naar Hongarije. Sinds zijn verkiezing heeft hij al een ontmoeting gehad met Ursula von der Leyen, en er staan nog meer ontmoetingen op het programma. Beide partijen hebben veel geleerd van de voorbeelden van Donald Tusk en Polen; de EU is nu voorzichtiger, maar de verpletterende overwinning van Magyar biedt de kans op structurele en institutionele veranderingen van een zodanige diepgang en reikwijdte waar Tusk nooit de gelegenheid toe heeft gehad. De vraag is nu hoe de regering van Péter Magyar de Hongaarse rechtsstaat zal herstellen om de bevroren EU-middelen vrij te maken? Twee gerenommeerde academici, Kinga Korányi (Universiteit van Wroclaw) en Tommaso Pavone (Universiteit van Toronto), hebben aan dit artikel meegewerkt.
Bevroren middelen onder Orbán
In totaal is 21,8 miljard euro ingehouden en bevroren uit de begroting van de Europese Unie voor 2021–2027, met name uit het Cohesiefonds en andere fondsen, evenals uit de Herstel- en Veerkrachtfaciliteit (RRF). Dit gebeurde voornamelijk vanwege bezorgdheid over de rechtsstaat, anticorruptiemaatregelen, transparantie, onafhankelijkheid van de rechterlijke macht en de bescherming van EU-middelen; bovendien omdat Hongarije de rechten die zijn vastgelegd in het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie met betrekking tot academische autonomie, seksuele minderheden en vluchtelingen onvoldoende waarborgt.
Het belangrijkste keerpunt vond plaats in december 2022, toen de EU enkele miljarden euro’s opschortte, waarvan een deel later gedeeltelijk werd vrijgegeven. Pavone noemt het voorbeeld uit december 2023, toen de Commissie 10,2 miljard euro uit het Cohesiefonds beschikbaar stelde aan Hongarije in een poging Viktor Orbán te overtuigen zijn veto tegen de start van toetredingsonderhandelingen met Oekraïne en Moldavië in te trekken.
Veel mensen in het Hongaarse publieke debat interpreteerden het uitblijven van EU-middelen als een van de redenen voor de val van het Orbán-regime, aangezien die middelen vermoedelijk hebben bijgedragen aan de vestiging van de economische elite. Volgens Korányi “speelden EU-middelen een enorme rol bij de totstandkoming van het Orbán-systeem, maar de bevriezing alleen was niet de oorzaak van de val; het bevroren bedrag was geen voldoende afschrikmiddel”. Bovendien benadrukt Korányi dat de laatste uitbetalingen van middelen die waren toegewezen voor de cyclus 2014–2021 tot 2024 in het land bleven stromen.
Mogelijkheden en prioriteiten van hervormingen
Volgens de Financial Times verwacht de Europese Commissie dat Péter Magyar en zijn regering aan 27 voorwaarden voldoen en dat, indien daaraan wordt voldaan, de 35 miljard euro aan bevroren EU-middelen voor Hongarije zal worden vrijgegeven.
Naar verwachting zullen beide partijen de eerste overeenkomst al in mei ondertekenen, na de aankondiging dat deze week een delegatie op hoog niveau van de Europese Commissie naar Hongarije komt. Het is duidelijk dat het doel is om de onderhandelingen zo ver te brengen dat Magyar volgende week naar Brussel kan reizen om een overeenkomst te ondertekenen. Deze politieke overeenkomst zou bepalen dat Hongarije uiterlijk 31 augustus moet voldoen aan de voorwaarden die zijn gesteld voor de vrijgave van EU-middelen.
Volgens deskundigen zijn de belangrijkste hervormingspunten de hervorming van de anticorruptiemaatregelen, toetreding tot het Europees Openbaar Ministerie en het herstel van de onafhankelijkheid van de media; hoewel de laatste twee niet op de eisenlijst van de EU staan. Volgens Pavone is het van het grootste belang om eerst de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht en de openbare aanklagers te herstellen; “zonder onafhankelijke rechtbanken en openbare aanklagers is er geen rechtsstaat en kan de corruptie blijven woekeren”.
Volgens Korányi is de kwestie die de onderhandelingen op gang zal brengen en tot een gedeeltelijke vrijgave van middelen zal leiden, de twee miljard euro die is ingehouden vanwege het gebrek aan academische onafhankelijkheid. Dit komt waarschijnlijk omdat hiervoor geen grondwetswijziging nodig is, en als hierover in mei overeenstemming wordt bereikt, zou het Erasmus-programma in Hongarije al in september van dit jaar kunnen worden hervat. Ze vervolgt: “Vanuit binnenlands politiek perspectief wacht iedereen op de justitiële hervormingen, maar de onderhandelingen zullen waarschijnlijk niet met deze kwestie beginnen, aangezien daarvoor een grondwetswijziging nodig is”.
Realiteitscheck
Volgens de analyse van Korányi zou de uitvoering van deze vier hervormingen op korte termijn ongeveer tien miljard euro uit het Cohesiefonds kunnen vrijmaken; de lening van het RRF zal echter waarschijnlijk verloren gaan, aangezien Hongarije in zeer korte tijd aan 27 mijlpalen zou moeten voldoen, waaronder vier justitiële hervormingen. “De onderhandelingen zijn momenteel nog onduidelijk en zijn waarschijnlijk voornamelijk gebaseerd op politieke deals, terwijl zich op de achtergrond uiterst complexe juridische processen ontvouwen.”
Met een tweederde meerderheid heeft de nieuwe regeringspartij de bevoegdheid om de grondwet te wijzigen of een nieuwe op te stellen; de overwinning overtrof de verwachtingen van Brussel, maar verhoogde ook de inzet. Als de EU ingrijpende hervormingen verwacht, zullen de middelen volgens Korányi pas in de zomer worden vrijgegeven. De Europese Commissie wil de middelen aan Hongarije verstrekken, maar wil tegelijkertijd koste wat kost voorkomen dat zich herhaalt wat er in Polen is gebeurd, wat volgens de deskundigen een belangrijke les was voor de EU. Korányi voegt eraan toe dat er dit jaar geen zomervakantie zal zijn voor degenen die bij de onderhandelingen betrokken zijn, aangezien “de hele zomer zal worden besteed aan het afronden van de onderhandelingen”.
Volgens de inschatting van Pavone zullen de meeste EU-middelen realistisch gezien waarschijnlijk tegen het einde van dit jaar worden vrijgegeven, maar idealiter zouden de EU-middelen geleidelijk moeten worden vrijgegeven, in de mate waarin de hervormingen worden doorgevoerd en gerealiseerd. Bovendien zegt hij: “het is onverstandig om beloften overhaast te verwarren met de werkelijkheid. Magyar was lange tijd een minder bekende Fidesz-getrouwe in de naaste kring van Orbán, dus is het belangrijk dat de Commissie haar financiële pressiemiddel niet voortijdig opgeeft, zoals in het verleden is gebeurd, en wacht tot Magyar zijn toewijding aan het herstel van de democratie en de rechtsstaat concreet bewijst via daadwerkelijke herstelhervormingen”.
Belangrijkste spelers en aanbeveling
Beide deskundigen zijn het erover eens dat de onderhandelingen aan Hongaarse zijde worden geleid door Péter Magyar en aan EU-zijde door Ursula von der Leyen. Aangezien er geen ministerie is opgericht dat verantwoordelijk is voor Europese Unie-aangelegenheden, spelen Péter Magyar en de nieuwe minister van Buitenlandse Zaken, Anita Orbán, de belangrijkste rol in de lopende politieke onderhandelingen.
Pavone voegt hieraan toe dat “op papier von der Leyen de meeste troeven in handen heeft, aangezien de EU de financiële hefboom heeft. Maar in werkelijkheid zal de verpletterende overwinning van Magyar – die des te opmerkelijker is omdat hij won ondanks een kiesstelsel dat Fidesz in zijn voordeel had gemanipuleerd – er waarschijnlijk toe leiden dat de Commissie en de EU-landen hem graag als een van hen zullen omarmen en de EU-fondsen zullen herstellen.”
Korányi beveelt aan dat het voor de nieuwe regering gunstig zou zijn om dit onderwerp in het publieke debat te brengen, aangezien het dan gemakkelijker zou zijn om de burgers uit te leggen dat zij geen economisch wonder mogen verwachten van EU-middelen en dat EU-middelen in wezen geen economische instrumenten zijn.
Conclusie
De tweederde meerderheid van Péter Magyar heeft een historische kans gecreëerd voor Hongarije om zijn relatie met de EU te herstellen en de rechtsstaat te herstellen. Hoewel de vrijgave van de bevroren middelen urgent is voor de economie, reikt het belang ervan verder dan financiële kwesties, aangezien het herstel van de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht, de bestrijding van corruptie en de versterking van de autonomie van de media en de academische wereld bepalend zullen zijn voor het succes van het herstel van de Hongaarse democratie als geheel.
De tweederde meerderheid in het parlement maakt snelle institutionele veranderingen mogelijk; deskundigen zijn echter van mening dat de Europese Commissie, op basis van de Poolse ervaring, de middelen waarschijnlijk geleidelijk en onder strikte voorwaarden zal vrijgeven, waarbij in de komende maanden snelle en concrete hervormingen moeten worden doorgevoerd. Een succesvolle uitvoering hiervan zou leiden tot een aanzienlijke verbetering van de reputatie van Hongarije in de EU en wereldwijd.