In het vorige artikel uit deze reeks werd onderzocht waarom de metafoor van de slinger tekortschiet bij het verklaren van verkiezingsverschuivingen in Latijns-Amerika – verschuivingen die niet louter door ideologie kunnen worden verklaard – en werd vraagtekens geplaatst bij de opzet zelf van analyses die zijn gebaseerd op de links-rechts-indeling, die volgens deskundigen een te simplistische voorstelling zou kunnen geven van de politieke realiteit in Latijns-Amerika. Dit artikel gaat nu verder dan het stellen van vragen en probeert te verklaren wat er mogelijk achter deze politieke verschuivingen schuilgaat, op basis van de inzichten van de volgende deskundigen: Rossana Castiglioni, hoogleraar politieke wetenschappen aan de Universidad Diego Portales en mederedacteur van het Journal of Politics in Latin America; María Gabriela Palacio, universitair docent ontwikkelingsstudies aan de Universiteit Leiden; en Vinícius Vieira, onderzoeksmedewerker aan de Universiteit van São Paulo en universitair hoofddocent economie en internationale betrekkingen aan de Fundação Armando Alvares Penteado (FAAP).
Want als het niet alleen ideologie is, wat bepaalt dan de verkiezingsuitslagen?
Als de links-rechts-indeling misschien onvoldoende recht doet aan deze politieke veranderingen, wijst Palacio erop dat bijvoorbeeld de economie een rol zou kunnen spelen. „De materiële omstandigheden in Latijns-Amerika zijn na de pandemie ernstig verslechterd… de werkloosheid nam toe, de informele sector groeide, onbetaald zorgwerk nam toe, veel landen stapelden meer schulden op en regeringen hadden moeite om een stabiel economisch herstel te bewerkstelligen. Ik vind dat een veel overtuigender verklaring voor de huidige politieke verschuivingen. Een groot deel van het rechtse argument was dat het economische model van links mensen armer maakte. Of dat nu waar is of niet, het werd een krachtige politieke boodschap.”
Openbare veiligheid is even belangrijk geworden. In een groot deel van Latijns-Amerika hebben toenemende zorgen over georganiseerde misdaad, geweld en openbare veiligheid de verkiezingsprioriteiten fundamenteel veranderd. In die zin hebben kandidaten die strengere maatregelen tegen criminaliteit beloven en zich identificeren met de mano dura-aanpak aanzienlijke electorale aanhang gekregen, wat een weerspiegeling is van de directe zorgen van kiezers in plaats van langdurige ideologische verbintenissen. Zoals Vieira het verwoordde: „Wat de opkomst van rechts nog steeds grotendeels verklaart… is de veiligheidsagenda. Die heeft enorm aan kracht gewonnen vanwege de georganiseerde misdaad. Vroeger stond veiligheid onderaan de prioriteitenlijst van kiezers; vandaag staat het bovenaan.” In dezelfde lijn zegt Palacio: „Links is er niet in geslaagd een duidelijk en effectief antwoord te bieden op de onveiligheid. Dat vacuüm is opgevuld door rechtsgeoriënteerde retoriek.”
Ook de manier waarop politiek wordt bedreven, is veranderd. Sociale mediaplatforms hebben verkiezingscampagnes ingrijpend veranderd: ze hebben de invloed van traditionele partijorganisaties verminderd, terwijl politieke bewegingen nu hun aanhangers rechtstreeks kunnen mobiliseren. Palacio benadrukte: „Tijdens de ‘Roze Golf’ vond campagnevoeren nog plaats in de regio’s. Tegenwoordig heb je alleen nog maar een agressieve TikTok-campagne, een paar hashtags en provocerende berichten nodig. Politiek is veel toegankelijker via je telefoon. Ik zie sociale media als het echte strijdtoneel.” In dezelfde geest vertelt Castiglioni: “In Chili was er één presidentskandidaat, Franco Parisi, die het bij de laatste verkiezingen erg goed deed terwijl hij in het buitenland woonde, zonder campagnebudget, en bijna zijn hele campagne via sociale media voerde.”
Naarmate de manieren van campagnevoeren het landschap van de politieke concurrentie veranderen, verschuiven ook de politieke stromingen. Vieira legt uit dat „vroeger een klassieke rechtse stroming geïnstitutionaliseerd was, en na het einde van de dictaturen in Latijns-Amerika werd ook links geïnstitutionaliseerd. Ondertussen is een extreemrechtse retoriek – met elementen van fascisme, blanke suprematie en over het algemeen een hardhandige benadering van raciale identiteit – die voorheen gemarginaliseerd was, via sociale media geïnstitutionaliseerd geraakt, waardoor deze stroming een ruimte kreeg die de geschiedenis haar voorheen had ontzegd. Zo hebben online netwerken politieke bewegingen in staat gesteld zich buiten de conventionele partijstructuren te organiseren, waardoor verhalen worden versterkt die zich snel verspreiden en nationale identiteiten veranderen die cruciaal zijn voor de politiek.”
Deze ontwikkelingen suggereren dat de politieke concurrentie van vandaag de dag in toenemende mate wordt gedreven door veranderende prioriteiten van kiezers, nieuwe vormen van politieke mobilisatie en ontevredenheid over zittende regeringen, in plaats van door een rechttoe rechtaan ideologische heroriëntatie. Vieira stelde zelfs dat identificatie en politieke oriëntatie ongelooflijk genuanceerd zijn: „De Chinese vraag heeft een grondstoffencyclus aangedreven… Toevallig regeerde links gedurende een deel van die cyclus, maar degenen die er economisch het meest van profiteerden – de grondstoffenexporteurs – erkennen de rol van links in dit proces niet; zij willen rechtse regeringen. Dit toont aan dat economische belangen op zichzelf het stemgedrag niet kunnen verklaren, en de opkomst van het ‘Bolsonarismo’, die met name verband houdt met de opkomst van de evangelische beweging, illustreert dat concurrerende politieke projecten steeds meer gebaseerd zijn op verschillende opvattingen over het begrip ‘natie’, met name religie, in plaats van louter economische belangen.”
En de geopolitiek?
Het is duidelijk dat deze binnenlandse transformaties niet in een vacuüm plaatsvinden, maar zich ontvouwen binnen een internationale context die zelf drastisch is veranderd.
Geopolitiek beïnvloedt de politiek niet alleen via het buitenlands beleid, maar ook via concurrerende visies op nationale ontwikkeling. Zoals Vieira uitlegde: „Afhankelijk van wat de natie is – of ze nu christelijk is, westers of deel uitmaakt van het Globale Zuiden – zie je voorkeuren voor verschillende ideologische oriëntaties en concurrerende definities van soevereiniteit en andere belangrijke politieke concepten.“ Traditioneel rechts heeft over het algemeen de voorkeur gegeven aan nauwere banden met de Verenigde Staten, terwijl links heeft gestreefd naar grotere strategische autonomie en meer gediversifieerde partnerschappen.
Hij stelt ook dat de zogenaamde Tweede Koude Oorlog deze dynamiek heeft versterkt. „Naarmate de economische aanwezigheid van China zich over Latijns-Amerika uitbreidde, met name via de vraag naar grondstoffen en investeringen in infrastructuur, heeft Washington zijn inspanningen hernieuwd om allianties in de regio te versterken. In plaats van de binnenlandse politiek te vervangen, bepaalt deze geopolitieke rivaliteit in toenemende mate de prikkels waarover politieke elites en bewegingen beschikken.”
Palacio plaatste het huidige moment binnen bredere historische cycli: „De geopolitieke concurrentie van vandaag draait in toenemende mate om de controle over digitale infrastructuur, informatie en narratieven, niet alleen om handel of militaire macht. Wie mag de waarheid vertellen, deze beheersen en verspreiden? Dat is een centrale geopolitieke vraag geworden, vooral nu AI en sociale-mediaplatforms het politieke debat hervormen.”
Ten slotte is er het feit dat Latijns-Amerikaanse regeringen beperkte manoeuvreerruimte behouden. Zoals Palacio opmerkte, blijven de meeste landen structureel afhankelijk van de export van grondstoffen, buitenlandse investeringen en externe financiering, wat betekent dat hun politieke keuzes worden gemaakt binnen de beperkingen die door de internationale economie worden opgelegd, in plaats van in volledige autonomie.”
Voorbij de slinger
Over het geheel genomen blijft het beeld van Latijns-Amerika als een politieke slinger misschien een nuttige samenvatting om afwisselende verkiezingsoverwinningen te beschrijven, maar het zegt relatief weinig over de aard van deze verschuivingen en laat te wensen over als het gaat om het verklaren ervan.
Het huidige politieke landschap wordt gevormd door economische onzekerheid na de pandemie, toenemende bezorgdheid onder de bevolking over veiligheid, gefragmenteerde partijsystemen, snel evoluerende digitale technologieën en een steeds competitiever wordende geopolitieke omgeving. Om deze krachten te begrijpen, moeten we verder kijken dan de aanname dat de Latijns-Amerikaanse politiek kan worden herleid tot schommelingen tussen links en rechts.
Voor Europese waarnemers is dit om nog een andere reden van belang. Veel van de dynamieken die de Latijns-Amerikaanse democratieën hervormen, worden ook in Europa steeds zichtbaarder, en het lijkt erop dat de huidige analytische instrumenten tekortschieten om de complexiteit van het scenario te vatten. In plaats van Latijns-Amerika te beschouwen als een uitzonderlijke regio die gevangen zit in een eindeloze ideologische schommeling, is het wellicht nuttiger om het te zien als een venster op de veranderende aard van de democratische politiek in een steeds meer omstreden internationale orde.
This article was translated, find the original here.