De centrale vraag: Hoe beïnvloedt geopolitiek het Nederlandse openbaar bestuur?

We zijn Robert-John Hendriks zeer dankbaar, diplomaat en plaatsvervangend defensieadviseur – defensie, krijgsmacht, internationale veiligheid en internationale betrekkingen van de Permanente Vertegenwoordiging van het Koninkrijk der Nederlanden bij de NAVO.

Disclaimer: In dit interview spreekt Robert op persoonlijke titel. De geuite standpunten zijn die van de auteur en weerspiegelen niet noodzakelijkerwijs het officiële standpunt van de Nederlandse overheid.

I. Geopolitiek betekent voor mij…

De realiteit van hoe de mensheid zich gedraagt en met elkaar omgaat op strategisch niveau. Daarbij hoort ook het omgaan met steeds verder uiteenlopende paradigma’s, zoals het Westen dat voor het merendeel in een post-moderne aanpak zit, terwijl er op mondiale schaal veel meer landen denken en zich gedragen in lijn met de principes van moderne staten. Sta me toe om hiertoe te voegen dat gedragingen op geopolitiek niveau wel eens grote parallellen kennen met het gedrag van mensen op individueel niveau. Studies als sociologie zijn m.i. uitstekende versterkers van Internationale Betrekkingen en Politicologie studies. 

Als alumnus van de Koninklijke Militaire Academie en de Hogere Defensie Vorming is mijn persoonlijke interesse voor geopolitiek vanzelfsprekend. Al vroeg in mijn militaire carrière heb ik de studie Geschiedenis van Internationale Betrekkingen opgepakt en later heb ik ook International Relations toegevoegd aan mijn academische portfolio. Mijn oogmerk was en is om een bredere scope te kunnen hanteren dan sec militair, maar uiteraard wel met een focus op veiligheid & defensie. 

II. Geopolitiek doet ertoe voor Nederland

Dit is evident naar mijn mening. Als land doen we het goed indien de geopolitieke situatie stabiel is, hoewel je tegenwoordig wel zou kunnen bediscussiëren wat ‘stabiel’ precies inhoudt.  We doen het goed als land door de fundamentele waarde te erkennen van Allianties en lidmaatschap van Internationale Organisaties – zowel voor onszelf als voor het geheel. Op de eerste uiteraard de EU en de NAVO. Geen van beide is perfect, maar zelfs dan, met 23 overlappende deelnemende landen vormen deze twee in samenhang een uitstekend fundament voor onze belangen, die voor een heel groot deel overlappen met de partners binnen die organisaties. De gezamenlijk gedragen raison d’etre is vele malen groter dan de specifieke onderwerpen waar meningsverschillen over bestaan, maar die laatste categorie krijgt veruit de meeste aandacht. Ik denk oprecht dat daardoor de bestaande Unity of Purpose soms onderbelicht raakt en dat dientengevolge, de Unity of Effort richting dat oogmerk niet altijd optimaal is.

III. Nederland doet er geopolitiek toe 

Zonder twijfel. Kijk naar onze geschiedenis, toen we een echt machtige staat waren, waren we ook echt movers and shakers. Later, nadat we die dominante positie moesten loslaten, hadden we nog altijd veel invloed op en tussen de toen grote machten. En in het heden zijn we er zeker in geslaagd om die positie van invloed te hebben. Waarbij ik onder invloed ook het faciliteren van anderen bij het tot overeenstemming komen versta.

We zijn als Nederland niet ‘zo groot dat we een bedreiging vormen’ en tegelijkertijd ‘groot genoeg om er echt serieus toe te doen’. Daarenboven vallen onze standpunten slechts bij hoge uitzondering in de uitersten van het standpuntenspectrum bij internationale debatten. Ik zou het Pareto 80/20 Optimum er op willen plakken en stellen dat we nooit in de 10% uiterst links, noch in de 10% uiterst rechts in dat spectrum vallen, hetgeen resulteert in een comfortabele 80% bandwijdte om in te opereren. Deze twee aspecten zorgen ervoor dat wij in de basis, op eigen initiatief maar dikwijls ook op verzoek, kunnen acteren in een mediating rol; de figuurlijke versie van een echt Nederlands specialisme, namelijk ‘bruggen bouwen’.

We passen die karakteristieken, en de voordelen die deze met zich meebrengen, toe in de organisaties die ik eerder al noemde. Door dat te doen investeren we in het functioneren van samenwerkingsmodellen die ondersteunend en beschermend zijn voor onze fundamentele belangen: welvaart en veiligheid, resulterend in welbevinden van de burgers.

IV. Geopolitiek beïnvloedt mijn werk

Dit zou ik bij voorkeur veranderen in ‘geopolitiek is mijn werk’.  Zeker in mijn huidige positive als diplomat -met een volle rugzak aan militaire en IB ervaring- in de Permanente Vertegenwoordiging van het Koninkrijk der Nederlanden bij NAVO. Multilateraal overleg, onderhandeling, discussie, en uitwisselingen elke dag de hele dag. Dit is natuurlijk multilateraal a 32 met een sterke gedeelde kern-opvatting over het belang van het voor elkaar en verder krijgen van zaken, dus het is anders dan onderhandelen en omgaan met actoren die meer uiteenlopende of zelfs compleet uiteenlopende belangen hebben.

Het politieke  centre of gravity van de NAVO is de eenheid onder de bondgenoten, en, niet tegenstaande frictie die zich zeker af en toe voordoet, begrijpen we dat allemaal maar al te goed. We discussiëren stevig, vanuit het basale beginsel ‘hard op de inhoud maar altijd zacht op de relatie’. Hierin is de wereld van diplomatie de smeerolie die de bij gelegenheid hardere wereld van de politiek versoepelt; beide rollen zijn inherent aan geopolitiek.

Het meest voor de hand liggende actuele voorbeeld is de discussie over het verschuiven van de lasten, de burden shift van de VS naar de overige 31. De scherpte en hardheid van de boodschap wegfilterend, de bondgenoot die de druk hierover op de overige opvoert heeft een zeer valide punt. Decennia lang hebben de Europese bondgenoten immers nagelaten om hun militaire machtsinstrument op niveau te houden. En het betreffend land heeft inderdaad twee strategische theaters om ernstig rekening mee te houden, zowel het euro-Atlantische als het Indo-Pacifische. Terwijl in de NAVO 30 van ons zich voor collectieve verdediging focussen op alleen het euro-Atlantisch theater. Daarbij behoeven twee zaken met klem nadruk: op de eerste plaats is de boodschap vanuit de VS niet nieuw, in mijn waarneming is ten minste sinds Obama 1 al aangegeven door de VS dat zij hun focus moeten leggen op de Indo-Pacific  en dat de rest dus noodzakelijkerwijs een groter deel van de last op zich moet nemen. Op de tweede plaats, zeer positief, zijn de anderen echt wakker inmiddels. De mondiale veiligheidssituatie is niet geruststellend en ik kan met zekerheid stellen dat de 31 andere bondgenoten nu niet opschakelen omdat de VS dat zegt, maar omdat ze zelf zien en voelen dat het nodig is. Historische besluiten op de NAVO Top in Den Haag in 2025 inzake defensiebudgetten en sindsdien concrete en gefinancierde plannen en acties om de set aan beschikbare militaire capaciteiten die we kunnen inzetten te vergroten.  Logischerwijs is het vergroten van de tussenschakel van de defensie-industriële capaciteit cruciaal; daar transformeren we immers budget tot daadwerkelijke capaciteiten.

V. Mijn collega’s hebben ook met geopolitiek te maken 

Jazeker, absoluut. Ietwat meer achtergrond daarover. 

NLD heeft wat we noemen een Geïntegreerde Permanente Vertegenwoordiging, met twee hoofdelementen. De Permanente Militaire Vertegenwoordiging, met een 3-sterren Generaal (die ook Permanent Militair Vertegenwoordiger is bij de EU overigens) aan het hoofd, en een Permanente Vertegenwoordiging met een Ambassadeur aan het roer, die ook de overall leiding heeft. De MilRep en diens team zijn als het ware de vooruitgeschoven commandopost van onze Commandant der Strijdkrachten, verantwoordelijk voor NLD inbreng en invloed inzake het best mogelijke zuiver militaire advies aan de Noord-Atlantische Raad. De Ambassadeur en diens team vormen de vooruitgeschoven commandopost van de Nederlandse regering, met vooral sterke banden en lijnen met de Ministeries van Buitenlandse Zaken, Defensie en Justitie & Veiligheid. Dit element is verantwoordelijk voor de NLD inbreng en invloed inzake alle beleids- en politieke items.

Deze twee elementen zijn niet zomaar co-existerend, maar informeren elkaar doorlopend en werken voortdurend samen. De relatief kleine omvang van de delegatie (waardoor iedereen vele onderwerpen in de portfolio heeft, hetgeen leidt tot een van huis uit bredere kijk) in combinatie met de beschreven diepe civmil samenwerking resulteren in een zeer sterke informatie- en beïnvloedingspositie. We slagen er in om voorbij ‘bewustzijn’ te komen tot ‘doorgronding’ om er maar een van mijn favoriete doctrinaire items in te gooien.

Iedereen in het overall team heeft een rol en verantwoordelijkheden bijdragend aan de NLD  deelname en bijdrage aan geopolitieke thema’s in het NAVO hoofdkwartier.

VI. Ik weet waar ik mijn geopolitieke kennis vandaan kan en moet halen

Altijd een uitdaging, niet vanwege de moeilijkheid om bronnen te vinden, maar door de absoluut overweldigende veelheid aan mogelijke bronnen.  Uiteraard is een sterk begrip van nationaal beleid over  geopolitieke onderwerpen een sine qua non bij het vertegenwoordigen van de nationale belangen in een multilaterale omgeving. Daarnaast zijn er de belangrijkste beleidsdocumenten van Bondgenoten en partners incl. de EU. Verder probeer ik, omdat ik sterk geloof in het inschatten van mogelijke opponenten ‘vanuit hun optiek’, altijd om als het ware in de bull’s eye van hun wereldbeeld te gaan staan en van daaruit naar onszelf als Alliantie te kijken. Dit kan bijdragen aan een betere doorgronding van hun acties en non-acties. Vervolgens is er de veelheid aan producten vanuit academia en denktanks.  Als voormalig Clingendaeler volg ik zeer zeker hun publicaties, en ook SIPRI en Chatham House etc, neem ik gretig tot me. Ik ben dol op lezen, dus het kost weinig moeite om boeken over IB/politiek te lezen. Onder die producten heb ik een voorkeur voor de meer vrijdenkende en -schrijvende auteurs boven de strikt wetenschappelijke. De eerste categorie is naar mijn mening wat meer provocatief en provocatie van de geest houdt de geest scherp.  

VII. Ons openbaar bestuur kan beter anticiperen op geopolitieke ontwikkelingen 

We kunnen altijd beter, of ten minste altijd streven naar beter. Ik ben er echter evenzeer van overtuigd dat veel van de ‘hoe konden ze dat nou niet zien aankomen’-zeggers het ontegenzeggelijk voordeel van het inmiddels ontstane voortschrijdend inzicht hebben en exploiteren. Niemand heeft een kristallen bol en er bestaan geen echt werkende magische biljartballen met antwoorden, uiteindelijk zetten mensen vergaarde data om in informatie, analyseren en beoordelen die en trekken conclusies die leiden tot aanbevelingen. Iedereen in die keten doet haar of zijn uiterste best…en uiteindelijk kunnen zaken alsnog anders verlopen. 

Als ik er twee cent in zou stoppen, dan 1. we zouden kunnen investeren in kortere update-cycli en het gerelateerde beleid. De geopolitieke wereld draait sneller dan ooit en (zelfs) dieptebeleid heeft simpelweg geen houdbaarheidsduur van een decennium laat staan langer. Observeren, concluderen, adapteren zou een voortdurend proces moeten zijn….meteen realiserend wat de benodigde effort zou behelzen, dus makkelijker gezegd dan gedaan. En 2. We zouden echt de multifunctionele benadering als standaard moeten instellen.  Mondiale issues zijn niet te adresseren in zuilen, interdepartementaal is de weg voorwaarts, en eerlijk Whole of Governance zal in toenemende mate moeten worden vervangen door Whole (of ten minste More) of Society.

VIII. Geopolitiek vergt nieuwe manieren van denken en samenwerken 

Definieer nieuw…voor een belangrijk deel geldt ‘terug naar eerder’. Zoals bovengenoemd, het post-modernisme van veel Europese landen wordt niet gereflecteerd op mondiale schaal. Dat betekent niet dat we ons streven naar een Rules Based International Order, democratie, (mensen-) rechten etc. moeten laten varen. Het betekent wel dat we realistisch moeten zijn over anderen. Op zijn minst zal het trans-actionele in geopolitiek in het spotlicht blijven. Wereldwijde schaarste en knelpunten (edelmetalen, zeldzame mineralen, maar ook zoet water) zullen we helaas denkelijk niet oplossen in een ‘het allerbeste voor iedereen’-benadering. Quid pro quo zal daarom m.i. in stijgende mate een aanwezig element in geopolitiek zijn. 

Dit maakt het des te belangrijker om elkaar goed bij de hand te houden in de organisaties die ik eerder benoemde, sterkte in gelijk denkende aantallen is een ding. Met andere woorden: als de wereld fragmenteert, dan zou je moeten nastreven om deel van een groter samenhangend fragment te blijven/worden. Nieuwe partnerschappen zullen zich waarschijnlijk ook ontwikkelen. Lange tijd was het doel om omvattende en langdurige partnerschappen te creëren, dit zal zich wellicht noodzakelijkerwijs herbalanceren opdat partnerschappen naar opportuniteit, ook voor kortere duur, een plek krijgen.

IX. Ik kan geopolitieke, theoretische kennis vertalen naar praktisch relevante informatie 

Ach ja, het vertalen van kennis naar informatie klinkt voor mij als lesgeven. Een essentiële activiteit natuurlijk, overdracht van kennis is het fundament onder zo ontzettend veel. Maar ik zou het in het kader van geopolitiek liever hebben over expertise, hetgeen voor mij het product is van kennis en ervaring. Indien een van die twee componenten te gering is, dan zal het product automatisch substantieel kleiner zijn. Ik zou daarom aanmoedigen dat alle professionals in de wereld van geopolitiek expertise nastreven.  Alleen ‘meer en nog moeilijkere boeken lezen’ is niet de weg, maar dat is ‘alleen maar dingen doen’ ook niet, de combinatie leidt tot expertise en dat is wat nodig is in contemporaine geopolitiek. Laat me hier een motto invoeren waardoor ik me al jaren laat gidsen: “Strive to be a warrior and a scholar, be forged in fire and tempered in knowledge. If not, you will lack the courage to fight for your ideals, or, will lack ideals worth fighting for”.

X. Slotgedachte

Geopolitiek is een waanzinnig interessant, van enorm belang, soms frustrerend, vervullend en vaak voldoening gevend werkveld. Maar ‘als je dit leest’ dan wist je dat waarschijnlijk al, of had ten minste al dat idee. Blijf investeren in je persoonlijke groei op dit gebied! Benader collega’s, stel vragen, mijn framework hierbij is: Denken – Durven – Doorpakken – Dienen!