De As van het Verzet en de Iraanse afschrikking

De belangrijkste doelstellingen van de Iraanse veiligheidsdoctrine, gevormd door het trauma van de Iraakse invasie in 1980, zijn het behoud van de territoriale integriteit, het voortbestaan van het regime en het voorkomen van directe militaire aanvallen op Iraans grondgebied. De Iraanse afschrikking is gebaseerd op zowel het raketarsenaal als het concept van ‘voorwaartse verdediging’. In de praktijk houdt voorwaartse verdediging in dat tegenstanders worden aangevallen in derde landen, ver van de Iraanse grenzen, terwijl Teheran tegelijkertijd strategische diepte krijgt in de hele regio.

Voorwaartse verdediging kreeg gestalte via de As van het Verzet, een netwerk van staatsactoren (waaronder Syrië tot 2024) en niet-statelijke militante groeperingen, zoals Hezbollah, de Iraakse sjiitische militiekoalitie die bekendstaat als de Volksmobilisatie-eenheden, Hamas, de Palestijnse Islamitische Jihad en de Houthi-beweging. Onder leiding van de Quds-strijdkrachten, een extraterritoriale eenheid van het Islamitisch Revolutionair Garde Corps (IRGC), trachtte de As van het Verzet de tegenstanders van Iran af te schrikken door middel van asymmetrische oorlogsvoering. Teheran voerde een indirecte, uitputtingsstrategie die erop gericht was zijn tegenstanders te verzwakken en tegelijkertijd een beslissende conventionele militaire confrontatie te vermijden.

Deze strategie weerspiegelde ook de beperkingen van Iran op het gebied van conventionele militaire capaciteiten, met name wat betreft de luchtmacht, de marine en de landstrijdkrachten. Tot 7 oktober 2023 fungeerde de As van het Verzet als een relatief effectieve pijler van de Iraanse afschrikking.

De opkomst van de Houthi’s en de rol van Iran

De Houthi-beweging ontstond in het begin van de jaren negentig als een sociaal-religieuze organisatie die opkwam voor de rechten en belangen van de Zaydi-gemeenschap in Jemen, een tak van de sjiitische islam. Tot 2004 opereerde de beweging grotendeels via geweldloos politiek en sociaal activisme. Herhaalde pogingen van de Jemenitische regering om de beweging militair te onderdrukken leidden echter tot de Zes Sa’dah-oorlogen, waardoor de Houthi’s uitgroeiden tot een machtige opstandige strijdmacht in Noord-Jemen.

De politieke onrust die werd veroorzaakt door de Arabische Lente en de daaropvolgende ineenstorting van het staatsgezag creëerden omstandigheden die de militaire en politieke opkomst van de Houthi’s in de hand werkten. Tegen 2014 had de beweging de controle over de hoofdstad Sana’a en aanzienlijke delen van het Jemenitische grondgebied in handen gekregen.

De interventie van de Golfstaten in 2015, onder leiding van Saoedi-Arabië, werd ingegeven door de vrees dat de dominantie van de Houthi’s in Jemen een directe bedreiging zou vormen voor de nationale veiligheid van Saoedi-Arabië. Riyad heeft Jemen van oudsher beschouwd als zijn strategische „zwakke plek“, waardoor de opkomst van een vijandige macht aan zijn zuidgrens vanuit veiligheidsoogpunt onaanvaardbaar was.

Iran, dat al sinds de jaren negentig contacten onderhield met Houthi-leiders, versterkte zijn betrokkenheid na de successen van de beweging op het slagveld. Wat begon als beperkte samenwerking tijdens de vroege fasen van de Arabische Lente, groeide geleidelijk uit tot een strategisch partnerschap. De belangrijkste drijfveer van Teheran was het tegengaan van de regionale invloed van Saoedi-Arabië, met name tijdens de Syrische burgeroorlog, waarin Iran de regering-Assad steunde terwijl Saoedi-Arabië de anti-Assad-rebellen steunde.

Met Iraanse hulp verwierven de Houthi’s steeds geavanceerdere militaire capaciteiten, waaronder ballistische raketten, kruisraketten, onbemande vliegtuigsystemen (UAS), evenals militaire training en operationele begeleiding. Deze capaciteiten stelden hen in staat doelen diep in Saoedi-Arabië en de Verenigde Arabische Emiraten te raken en tegelijkertijd het scheepvaartverkeer in de Rode Zee te bedreigen. Na verloop van tijd werden de militaire capaciteiten van de Houthi’s een van Teherans meest effectieve instrumenten voor regionale afschrikking.

Het Midden-Oosten na 7 oktober en de nieuwe regels voor gevechtshandelingen aan het Jemenitische front: de militarisering van de geografie

Het regionale conflict dat volgde op de gebeurtenissen van 7 oktober creëerde strategische kansen voor de Houthi’s. Hun deelname aan het conflict versterkte hun binnenlandse legitimiteit, die al begon af te brokkelen, en verhoogde tegelijkertijd hun regionale profiel. Voor Iran bleek het Jemenitische front van aanzienlijke strategische waarde te zijn. Via de Houthi’s maakte Teheran effectief gebruik van de geografie als wapen, waardoor het druk uitoefende op zowel de Verenigde Staten als Israël, terwijl het tegelijkertijd een geloofwaardige ontkenning kon handhaven.

Door een aanhoudende campagne tegen het scheepvaartverkeer in de Rode Zee verstoorden de Houthi’s een van ’s werelds meest cruciale maritieme handelscorridors. Aanvallen op bijna honderd schepen dwongen veel rederijen hun routes om te leiden via Kaap de Goede Hoop, waardoor de reizen ongeveer 11.000 zeemijlen langer werden en de transportkosten en levertijden aanzienlijk toenamen. .

De Rode Zee ontpopte zich daardoor als een strategisch strijdtoneel waarop relatief goedkope militaire technologieën – waaronder raketsystemen uit het Sovjettijdperk, lucht- en maritieme drones en zeemijnen – Iran en zijn bondgenoten in staat stelden om technologisch superieure tegenstanders aanzienlijke kosten op te leggen. Voor het eerst wist Teheran via proxy-strijdkrachten met succes gebruik te maken van de geografie om strategische effecten te genereren die zich ver buiten het slagveld uitstrekten en doordrongen tot in de wereldeconomie.

Picture 1. Houthis’ missile attack against the vessel MV True Confidence in the the Gulf of Aden, on March 6, 2024.

De rol van China en Rusland in de Rode Zee

Toen de Houthi’s hun militaire operaties in de Rode Zee begonnen, kwam China aanvankelijk via Iran tot een akkoord met de groep. De Houthi’s verbonden zich ertoe geen Chinese of aan China gelieerde schepen aan te vallen die door de Rode Zee voeren, in ruil voor diplomatieke en logistieke steun. Om de doorgang van hun handelsvloot door de Rode Zee veilig te stellen, zouden Chinese bedrijven de Houthi’s via Iran hebben voorzien van onbemande vliegtuigen (UAV’s). Bovendien heeft China volgens Amerikaanse bronnen via zijn bedrijf CGSTL de Houthi’s satellietbeelden verstrekt, waardoor zij delen van de Amerikaanse vloot in de regio met grotere precisie konden aanvallen. Door de Houthi-UAV’s uit te rusten met Chinese waterstofbrandstofceltechnologie is ook hun actieradius vergroot, terwijl hun radarsignatuur voor vijandelijke detectiesystemen is verminderd.

Picture 2. A ZT-40 turbojet engine for use in cruise missiles or high-speed UAVs. Seized at the Port of Aden from cargo aboard a Chinese vessel, on 7 August 2025.

Als gevolg daarvan is het aantal Chinese schepen dat de Rode Zee doorkruist toegenomen, in tegenstelling tot schepen die banden hebben met westerse en Israëlische belangen. In een van zijn toespraken verwees Abdul-Malik al-Houthi naar de bedreiging die de Amerikaanse militaire activiteiten tegen de Houthi’s vormen voor de Chinese belangen in de regio:

„Ze verslaan deze natie [Jemen] op allerlei manieren, storten haar in talloze problemen en crises, betrekken haar bij andere conflicten, vereffenen rekeningen met andere rivalen, waaronder toekomstige confrontaties met China … en anderen; daarom zijn zij in alle opzichten vijanden van deze natie“ (Ansarollah 2024).

Picture 3. FH-901/901A Loitering UAV System, manufactured by China Defense Equipment Co. This sensitive cargo, which was likely intended for the Houthis, was seized at the Port of Aden by a Chinese vessel on August 7, 2025.

Hoewel Rusland geen grootschalig conflict in de Rode Zee of de volledige afsluiting van de Golf van Aden nastreefde, stond het positief tegenover de operaties van de Houthi’s in de regio. Naast het verkrijgen van immuniteit tegen Houthi-aanvallen op schepen die verband hielden met Russische belangen, profiteerde Moskou van de druk die werd uitgeoefend op de westerse economieën, die tijdens de oorlog in Oekraïne zijn geopolitieke concurrenten waren. Een kenmerkend voorbeeld van de toenadering tussen Moskou en de Houthi’s was het bezoek van een Houthi-delegatie aan het Russische ministerie van Buitenlandse Zaken.

Rusland verleende de Houthi’s ook militaire bijstand. Abdul-Malik al-Houthi zelf zinspeelde in een openbare toespraak in november 2024 op samenwerking tussen de Houthi’s, Rusland en Iran op het gebied van inlichtingenwerk gericht op de aanwezigheid van de Amerikaanse marine in de regio. Hij beweerde dat „de Houthi’s over nauwkeurige nachtelijke inlichtingen beschikten over de positie van het vliegdekschip [USS Theodore Roosevelt] honderden mijlen voor de kust van Jemen” (Al Basha 2024).

Picture 4. Asef naval mine. Designed to detect maritime targets by identifying their acoustic and magnetic signatures. It is a copy of the Iranian Maham mine, while incorporating technologies from the Russian MDM and Chinese EM naval mines. It is manufactured in Yemen.

De overlevingsstrategie van Iran en de houding van Teheran in de Rode Zee

De Iraanse beleidsmakers blijven zich terdege bewust van hun militaire achterstand ten opzichte van de militaire capaciteiten van Israël en de Verenigde Staten. Daarom heeft Teheran na het uitbreken van de recente oorlog een asymmetrische strategie aangenomen die is gebaseerd op gedecentraliseerde commandostructuren, spreiding van troepen, afschrikking door raketten en het inzetten van de geografie als wapen. De eerdere militaire activiteiten van de Houthi’s in de Rode Zee en hun verstoring van het scheepvaartverkeer hebben Iran waardevolle lessen opgeleverd.

De geografie is voor Iran aantoonbaar even waardevol geworden als zijn raketarsenaal. Naast het formidabele terrein dat elke potentiële grondinvasie bemoeilijkt, behoudt Iran het vermogen om het scheepvaartverkeer te bedreigen door een mogelijke afsluiting van de Straat van Hormuz. Een dergelijke verstoring zou zowel de wereldeconomie als de door de VS geleide internationale orde zware economische kosten opleggen.

In een sterk onderling verbonden wereldeconomie kan de verstoring van normale commerciële activiteiten strategische effecten teweegbrengen die vergelijkbaar zijn met, of zelfs groter zijn dan, die welke door conventionele militaire macht worden veroorzaakt. Door zijn controle over de Straat van Hormuz en de geografische nabijheid van de Houthi’s tot de Straat van Bab el-Mandeb beschikt Teheran over het vermogen om kritieke maritieme knelpunten te bedreigen die een aanzienlijk deel van de wereldhandel mogelijk maken.

De daaruit voortvloeiende economische schokgolven zouden zich ver buiten de Golfregio uitstrekken en mogelijk een wereldwijde crisis ontketenen die gevolgen heeft voor de energiesector, de landbouw en de voedselzekerheid. Dergelijke ontwikkelingen zouden de Amerikaanse strategische dominantie op de proef kunnen stellen op manieren die met militaire macht alleen wellicht niet kunnen worden geneutraliseerd.

De voornaamste doelstelling van Teheran lijkt te zijn de druk op Washington op te voeren om Israël te dwingen zijn militaire operaties in Libanon en elders in de regio te beperken of stop te zetten. Een secundaire doelstelling is te voorkomen dat Israël de mogelijkheid ondermijnt van een bredere politieke toenadering tussen de VS en Iran, die uiteindelijk de diplomatieke betrekkingen zou kunnen herstellen, het internationale isolement van Iran zou kunnen verminderen en de herintegratie van het land in de wereldeconomie zou kunnen vergemakkelijken.

Conclusie

Sinds 7 oktober heeft de As van het Verzet aanzienlijke tegenslagen geleden, waaronder de val van de regering van Assad en de verzwakking van Hezbollah. Daardoor is zij er niet in geslaagd een directe aanval van de VS en Israël op Iraans grondgebied te voorkomen, zoals zij dat bijna drie decennia lang had gedaan. Niettemin blijft de As van het Verzet een essentieel instrument binnen de regionale veiligheidsarchitectuur van Iran.

Het belang van de As, en met name de rol van de Houthi’s binnen dit kader, komt tot uiting in de verklaringen van generaal Esmail Qaani, commandant van de Quds-strijdkrachten. Tijdens zijn eerste publieke optreden op 15 juni op de Iraanse televisie verklaarde Qaani dat „van de Straat van Hormuz tot Bab al-Mandab en van de Perzische Golf tot de Rode Zee een nieuwe veiligheidsgordel van verzet zal ontstaan.” Ongeacht de uitkomst van de hernieuwde vredesonderhandelingen tussen Iran en de VS zal de As van het Verzet, aangepast aan de nieuwe strategische veiligheidsomgeving, een van de belangrijkste pijlers van de Iraanse nationale veiligheidsdoctrine blijven.