Hoewel China bekendstaat als ’s werelds grootste verwerker van zeldzame aardmetalen, worden niet alle zeldzame aardmetalen in China zelf gewonnen. Myanmar is een van ’s werelds grootste leveranciers, en dankzij zijn geostrategische ligging – in het noorden grenzend aan China – is het land van cruciaal belang geworden voor het Chinese monopolie op zware zeldzame aardmetalen. Gezien de huidige politieke situatie in Myanmar, na de staatsgreep van de junta (het leger van Myanmar) in 2021, hebben rebellen en etnische strijdkrachten grote delen van het land overgenomen, waardoor de rest verdeeld is tussen militaire controle en conflictgebieden.
China en Rusland versterken de junta door vliegtuigen en wapens te leveren, ondanks de bezorgdheid van de VN-Veiligheidsraad over militaire wreedheden. Sinds de staatsgreep van februari 2021 is de winning van zeldzame aardmetalen in Myanmar snel toegenomen. De etnische gewapende organisatie Kachin Independence Army (KIA) heeft zeldzame aardmetalen, met name dysprosium en terbium, naar China geëxporteerd. Deze zware zeldzame aardmetalen zijn essentieel voor de productie van hoogwaardige neodymium-ijzer-boor (NdFeB) permanente magneten, die worden gebruikt in smartphones, windturbines, defensietechnologie en motoren van elektrische voertuigen.
Hoe zorgt de winning van zeldzame aardmetalen in Myanmar voor regionale complicaties?
De schaduwkant van zeldzame aardmetalen
ISP laat zien dat de export van zeldzame aardmetalen van Myanmar naar China sinds 2021 vervijfvoudigd is tot 3,6 miljard dollar, wat bijdraagt aan meer dan de helft van de totale invoer van zeldzame aardmetalen in China. In 2024 zijn ongeveer 370 mijnbouwlocaties en 2.700 verzamelputten voor zeldzame aardmetalen geïdentificeerd, waarvan de meeste na 2021 zijn ontdekt.
Hoewel zeldzame aardmetalen niet zo zeldzaam zijn als hun naam doet vermoeden en wereldwijd wijdverspreid zijn, veroorzaakt de winning en verwerking ervan giftig afval, watervervuiling en vernietiging van ecosystemen. De raffinage van zeldzame aardmetalen behoort tot de meest milieubelastende metallurgische processen in de moderne economie. Bovendien worden werknemers blootgesteld aan giftig stof, zware metalen en radioactief materiaal, wat ernstige gezondheidsproblemen veroorzaakt. Westerse landen hebben te maken met strengere milieuregels en -voorschriften, terwijl China een strategisch voordeel heeft verworven door zijn monopolie op de verwerking van zeldzame aardmetalen, waarbij het de binnenlandse milieukosten op zich neemt.
Op 1 oktober 2024 heeft China de regelgeving voor het beheer van zeldzame aardmetalen ingevoerd, gericht op de bescherming en het gebruik van zeldzame aardmetalen. In 2022 bleek uit een onderzoek van Global Witness dat het grootste deel van de Chinese verwerkingscapaciteit voor zeldzame aardmetalen de winning grotendeels had uitbesteed aan Myanmar.
Amara Thiha, niet-resident fellow bij het Stimson Center, benadrukt niet de afhankelijkheid van Myanmar, maar het economische voordeel ervan: “De zeldzame-aardmetalenproductie van Myanmar biedt China een prijsconcurrerende bevoorradingsbron, waardoor het zijn binnenlandse reserves kan behouden, kostenvoordelen op de wereldmarkten kan handhaven en zijn dominantie over de gehele waardeketen van zeldzame aardmetalen kan uitbreiden.
Het strategische voordeel voor China ligt niet alleen in de toegang tot grondstoffen, maar ook in het vermogen om de wereldwijde prijzen voor zeldzame aardmetalen laag te houden, waardoor de toetredingsdrempels worden versterkt die concurrerende landen verhinderen om levensvatbare alternatieve toeleveringsketens te ontwikkelen. In dit licht bezien vormt het gebruik van de zeldzame aardmetalen uit Myanmar door China geen kwetsbaarheid; het fungeert veeleer als een instrument om zijn monopoliepositie op de wereldmarkt te consolideren en uit te breiden.”
Mijnbouw in Myanmar: een ramp in de maak?
Terwijl de door burgers geleide regering van Myanmar in 2018 de export verbood en de activiteiten van Chinese mijnbouwbedrijven afwees, zorgde het burgerconflict er na de staatsgreep van 2021 voor dat de met China verbonden winning kon doorgaan. Bovendien is deze winning uitdrukkelijk illegaal, zonder regelgeving inzake mijnbouwnormen, aangezien de Kachin Independence Organisation (KIO) de facto als regering fungeert in Kachin, de grootste mijnbouwregio in Myanmar.
Niet alleen baart de door de mijnbouw veroorzaakte vervuiling Myanmar zorgen, maar deze heeft ook gevolgen voor de Mekong-rivier, die vervuild raakt door mijnbouwlocaties in Zuidoost-Azië en de levensader van veel mensen in gevaar brengt, waaronder de Lahu in Thailand, zoals diplomatiek expert Laetitia van den Assum benadrukt: “Verschillende rivieren langs de grens met Thailand zijn nu vergiftigd. Het is ondenkbaar dat dit zo door kan gaan, maar we leven in het tijdperk van zakelijke deals, die worden gesloten boven de hoofden van de gemeenschappen en de mensen die in deze gebieden wonen. We worden geconfronteerd met de gevolgen, en er gebeurt niets, niemand doet iets.”
Internationale implicaties
Gezien de rampzalige omstandigheden die zich in Myanmar en de buurlanden verspreiden, rijst de vraag naar de internationale reactie. Van den Assum legt uit: “Myanmar, met name aan de grens met China, is de afgelopen maanden bijna dagelijks veranderd. […] Alle grote potentiële donoren die zouden kunnen helpen met de onderzoeken die nodig zijn, zijn nu minder betrokken. Veel ambassades zijn al gesloten; dit jaar sluit de Nederlandse ambassade in Yangon; het is alsof we het opgeven.”
Deskundigen stellen dat internationale maatregelen tegen de winning van zeldzame aardmetalen in Myanmar ingewikkeld zijn. Nyein Nyein Thant Aung van het Pacific Forum Young Leader-programma stelt dat het zeer waarschijnlijk is dat de winning van zeldzame aardmetalen verder ondergronds zal plaatsvinden of minder transparant zal worden in het winningsproces en de logistieke keten, aangezien internationale organisaties zich meer richten op de eindfase van de toeleveringsketen van zeldzame aardmetalen.
Thiha is het hiermee eens en stelt: “ Deze selectieve focus weerspiegelt zowel de moeilijkheid van regulering in de toeleveringsketen in conflictgebieden als een zekere mate van strategisch ongemak bij het onder ogen zien van de volledige implicaties van de afhankelijkheid van kritieke mineralen.”
Nyein Nyein Thant Aung van het Pacific Forum Young Leader legt uit dat beide gebieden waar zeldzame aardmetalen worden gewonnen, “Kachin en Wa, op zoek zijn naar alternatieve markten (zoals India), wat impliceert dat ze invloed hebben door onontgonnen gebieden voor de winning van zeldzame aardmetalen te controleren. Dit suggereert dat het KIA en het United Wa State Army (UWSA) nog steeds technische, financiële en personele middelen nodig hebben om volledige controle over zeldzame aardmetalen te verkrijgen, met inbegrip van marktbeoordeling en technische expertise voor winning of verwerking. […] De huidige overeenkomst met China over de winning van zeldzame aardmetalen mist formele institutionalisering of juridische legitimiteit. Ze is gebaseerd op wederzijdse instemming met particuliere bedrijven, wat een risico op jurisdictiegeschillen met zich meebrengt vanwege het gebrek aan regelgevende legitimiteit van etnische gewapende organisaties (EAO’s).”
Conclusie
Te midden van de politieke onrust in Myanmar is de KIA een strategisch troef geworden voor het Chinese monopolie op zware zeldzame aardmetalen, wat bijdraagt aan wijdverbreide illegale mijnbouw in Kachin en andere regio’s. Hoewel deze handel economische activiteit heeft gegenereerd, heeft deze ook ernstige milieuschade veroorzaakt. Myanmar, evenals de buurlanden, worden zwaar getroffen door de vervuiling van de Mekong-rivier, wat ernstige gezondheidsrisico’s met zich meebrengt.
Ondanks deze gevolgen wordt er geen internationale actie ondernomen. Deze selectieve focus, waarbij de winning in Myanmar buiten beschouwing wordt gelaten, is te wijten aan de afhankelijkheid van kritieke mineralen, wat de harde realiteit is achter de huidige vraag naar zware zeldzame aardmetalen en de technologie die deze met zich meebrengt.