De centrale vraag: Hoe beïnvloedt geopolitiek de Nederlandse publieke sector?

We zijn Jozef Waanders, beleidsadviseur bij de Strategische Advies Unit (ESA) van het ministerie van Buitenlandse Zaken, zeer dankbaar voor het delen van zijn ‘Tien Geopolitieke Geboden’.

Disclaimer: Dit artikel is geschreven op persoonlijke titel. De geuite standpunten zijn die van de auteur en weerspiegelen niet noodzakelijkerwijs de officiële positie van het ministerie van Buitenlandse Zaken of de Nederlandse overheid.

I. Geopolitiek betekent voor mij… 

Geopolitiek betekent in strikt academische zin de invloed van geografische factoren op de (buitenland)politiek. Het gaat dus over hoe de buitenlandpolitiek mede wordt bepaald door geografische factoren zoals gebergten, toegang tot (kritieke) grondstoffen of de vraag of een land toegang heeft tot de zee via ijsvrije havens. Ik heb vanuit mijn huidige functie ook wel eens een stap terug gezet ten opzichte van de actualiteit en mezelf de vraag gesteld waar we het eigenlijk over hebben als we spreken van een geopolitiek Europa. Wat is dat dan? Om zo’n vraag goed te kunnen beantwoorden moet je jezelf afvragen wat geopolitiek nou eigenlijk is en ook de geschiedenis van de term zelf bestuderen. Want het begrip wordt tegenwoordig heel vaak en in allerlei contexten gebruikt. Geopolitiek betekent tegenwoordig niet altijd meer louter denken over de invloed van geografie, maar duidt in bredere zin op de actuele context van machtspolitiek en strategische rivaliteit.

II. Geopolitiek doet ertoe voor Nederland 

We hebben onszelf heel lang het verhaal verteld dat geopolitiek voor Nederland niet echt een rol speelde. Onze veiligheid werd via de NAVO gegarandeerd en verder dachten we: we zijn hiervoor te klein en we zijn een handelsland met een open economie die baat heeft bij gereguleerde internationale verhoudingen. Maar in strikte zin volgt het feit dat wij een handelsland zijn natuurlijk uit een geopolitiek gegeven: we zijn een rivierdelta aan zee aan het einde van een grote landmassa, wat uitstekende mogelijkheden biedt voor grote zeehavens. Dit zorgt ervoor dat je een handelsland wordt en in die zin was geopolitiek altijd al zeer relevant voor Nederland, aangezien onze geografische ligging ook een politiek gegeven is. Dat Nederland traditioneel niet primair continentaal-Europees maar trans-Atlantisch (op het VK en de VS) geënteerd was, volgt deels ook uit die ligging aan zee. Nu komen we erachter dat we grote afhankelijkheden hebben opgebouwd: op energiegebied van Rusland, voor kritieke grondstoffen en de goedkope maakindustrie van China, en voor (digitale) tech en defensie van de VS. In de context van botsende en rivaliserende grootmachten die die afhankelijkheden inzetten om hun doelen te bereiken, is dat een probleem. Dit zijn ook weer geopolitieke gegevens.

III. Nederland doet er geopolitiek toe 

De meeste mensen hebben het bij dit onderwerp meteen over ASML, en ASML is ook echt een belangrijke asset. Het is denk ik verstandig om in sommige sleutelsectoren onmisbaar te worden en afhankelijkheden waar mogelijk te diversifiëren – veelal in Europees verband. Dat geeft je in een meer transactionele wereld enige strategische regie. Maar volledige strategische autonomie is een illusie, en Nederland zal nooit een grote geopolitieke machtsspeler worden. Daarom zal Nederland ook altijd moeten inzetten op Europese integratie en een min of meer functionerend multilateraal stelsel; dat is direct in ons eigen belang als relatief klein en open handelsland. Wij hebben belang bij een wereldorde waarin de rauwe geopolitiek enigszins getemperd wordt.

IV. Geopolitiek beïnvloedt mijn werk 

In mijn huidige functie bij ESA (Eenheid Strategische Advisering van het ministerie van Buitenlandse Zaken) wordt mij gevraagd om langjarig strategisch te denken, voorbij de waan van de dag. Ik wilde graag bijdragen aan de reflectie op wat de nieuwe ankerpunten moeten worden voor ons buitenlands beleid in een wereldorde die langzaam uit elkaar valt. Een belangrijke motivatie daarbij is voor mij de vraag hoe Europa geopolitiek weerbaarder kan worden. Hoe kan worden voorkomen dat Europa een speelbal wordt van andere grootmachten? Hoe behoud je agency in een wereld van toenemende machtspolitiek? Dat zijn voor mij heel belangrijke vragen.

V. Mijn collega’s hebben ook met geopolitiek te maken 

In algemene zin zijn er ook binnen Buitenlandse Zaken natuurlijk heel verschillende opvattingen over de koers die we moeten varen. De vaste ankers zijn verdwenen en iedereen is daardoor op zoek naar hoe wij ons moeten herpositioneren in deze snel veranderende wereld. Ook is niet iedereen even senang met de term geopolitiek. Ik kan natuurlijk niet spreken namens al mijn collega’s, want BZ heeft veel verschillende kolommen en beleidsterreinen, maar ik denk dat iedereen op zijn of haar beleidsterrein wel geconfronteerd wordt met de gevolgen van de fragmenterende wereldorde. Overall is er dus zeker een groot besef van de veranderende geopolitieke verhoudingen aanwezig.

VI. Ik weet waar ik mijn geopolitieke kennis vandaan kan en moet halen 

Ik denk het wel, en dit is natuurlijk gelaagd. Er zijn verschillende denktanks waarmee we samenwerken in zowel binnen- als buitenland, zoals het Brussels Institute for Geopolitics (van Luuk van Middelaar), Clingendael en de European Council on Foreign Relations. Ook lees ik boeken voor meer achtergrondduiding en conceptueel begrip. Het boek De wraak van de geografie van Robert Kaplan is een echte aanrader om meer zicht te krijgen op de geschiedenis van verschillende geopolitieke theorieën en de actuele relevantie daarvan. Geopolitiek van de Belgische hoogleraar David Criekemans vond ik ook zeer interessant. Maar dat betreft echt geschiedenis en theorievorming. Voor de meer actuele debatten volg ik specifieke denktankers met wie ik ook regelmatig contact heb.

VII. Ons openbaar bestuur kan beter anticiperen op geopolitieke ontwikkelingen 

Ik denk dat dit zeer belangrijk is en dat er al serieuze stappen zijn gezet. Voordat ik aan mijn huidige rol begon, werkte ik bij het ministerie van Algemene Zaken. In die periode is de Nationale Veiligheidsraad opgericht, waarin ruimte is voor strategische en verdiepende analyses op het gebied van zowel binnen- als buitenlands veiligheidsbeleid. Er is een duidelijk toenemend bewustzijn dat deze problematiek een rijksbrede component heeft. Dit raakt alle beleidsterreinen en laat zien dat een weerbare samenleving over veel meer gaat dan alleen defensiebeleid. Ook op bijvoorbeeld gemeentelijk niveau en binnen de samenleving zelf is serieuze voorbereiding wenselijk.

VIII. Geopolitiek vergt nieuwe manieren van denken en samenwerken 

Ik denk dat andere parameters beslissend zijn geworden bij besluiten waar voorheen heel lang de vrije marktlogica dominant was; je ziet dat dit bij veel vraagstukken niet meer het geval is. Dat is wel een transitie van enkele jaren geweest. Het feit dat overheden nu partijen om veiligheidsredenen uitsluiten bij internationale aanbestedingen, of het bemoeilijken van het verkrijgen van aandelen in voor ons vitale sectoren en bedrijven, laat zien dat er een fundamenteel andere manier van denken heeft plaatsgevonden. Dat is in mijn ogen een heel evidente paradigmaverschuiving.

IX. Ik kan geopolitieke, theoretische kennis vertalen naar praktisch relevante informatie 

Een goede strateeg is in staat de brug te slaan naar concrete beleidsvoorstellen en uitdagingen. Dit heb ik ook geprobeerd. Of dat helemaal gelukt is, is aan anderen om te beoordelen, maar het is wel de insteek geweest. In eerdere functies werd ik veel meer door de actualiteit geleefd, terwijl het steeds duidelijker werd dat de internationale orde aan het ontrafelen was. Ik had op een gegeven moment de behoefte om een stap terug te doen en na te denken over wat de nieuwe oriëntatiepunten moesten worden voor ons buitenlands beleid. Vragen als: naar welke wereldorde zijn we op weg en welke plek willen wij daarin zelf eigenlijk innemen? Ik merkte dat binnen het ministerie van Buitenlandse Zaken de behoefte naar dit soort strategische reflectie ook heel groot was.

X. Slotgedachte 

De duistere kant van geopolitiek is dat het soms lijkt te ontkennen dat er zoiets bestaat als vrijheid en agency; het gaat er immers heel erg van uit dat vaste geografische determinanten je politieke handelen volledig bepalen. Enerzijds moet je realistisch zijn, maar tegelijkertijd is het essentieel om te blijven zoeken naar de ruimte waar nog handelingsvrijheid zit. Rondom geopolitieke vraagstukken is het grote gevaar dat je in gedetermineerde structuren gaat denken: ‘we kunnen niet anders, want de wereld laat ons geen keus’. Dat leidt tot een soort defaitisme, wat een gevaarlijke kant heeft. Het wekt de indruk dat er geen vrije ruimte is voor verschillende beleidskeuzes, maar dat alles wordt afgedwongen door structurele krachten. In de politiek is dat een gevaarlijke notie: er zijn altijd alternatieven. Het is cruciaal dat we geopolitiek realistisch benaderen en onze weerbaarheid versterken, maar we moeten niet in de val trappen te geloven dat we in een volledig gedetermineerde geopolitieke werkelijkheid zonder keuzes leven.