De Armeense verkiezingen van juni 2026 brachten de verdeeldheid aan het licht tussen aanhangers van Rusland en voorstanders van een nauwere aansluiting bij de EU. Nikol Pashinyan, premier sinds 2018, heeft een pro-westerse koers gekozen en won de Armeense verkiezingen op 7 juni met 49,81%. Pro-Russische tegenkandidaten zoals Samvel Karapetyan (23,29 procent) en Robert Kocharyan (9,94 procent) werden afgewezen, waardoor Armenië nu een pro-westerse koers vaart. Hoewel veel Armeniërs voorstander zijn van nauwere banden met de EU, vrezen anderen Russische economische of politieke sancties, met het oog op de situatie in Oekraïne.
Deze spanningen zijn toegenomen nadat Rusland er niet in slaagde Armenië te verdedigen tijdens het verlies van Nagorno-Karabach in 2023, wat de geloofwaardigheid van Rusland als veiligheidsgarant heeft aangetast en daarmee de mogelijkheid voor Jerevan heeft geopend om toenadering te zoeken tot de EU en de VS, en zelfs de betrekkingen met Turkije en Azerbeidzjan te verbeteren. Als land zonder kust en met beperkte geografische mogelijkheden blijft Armenië voor zijn landvervoer afhankelijk van Azerbeidzjan en Rusland. Vanwege deze grote afhankelijkheid zal de zelfbeschikkingsruimte van Armenië – het vermogen om zonder extern veto zijn eigen koers in het buitenlands beleid te bepalen – nader worden onderzocht door de volgende vraag te beantwoorden:
In het licht van deze uiteenlopende politieke sentimenten binnen Armenië rijst de vraag: in hoeverre beschikt Armenië over de zelfbeschikkingsruimte om over zijn eigen politieke lot te beslissen?
1. Rusland: een mislukte veiligheidsgarant
Rusland was lange tijd de belangrijkste partner van Armenië op het gebied van energie, handel en veiligheid. Michel Don Michaloliákos, oprichter van het Haags Instituut voor Geopolitiek, legt uit waarom Armenië afstand neemt van Rusland: „Het is voor Armenië absoluut noodzakelijk om zijn eigen beslissingsbevoegdheid te vergroten om over zijn eigen lot te beslissen; dit vloeit allemaal voort uit het feit dat Rusland Armenië in 2023 niet heeft beschermd. Dit was echt een absolute gamechanger, een keerpunt in de geschiedenis van Armenië.” Armenië heeft vervolgens zijn lidmaatschap van de door Rusland geleide Collectieve Veiligheidsverdragsorganisatie (CSTO) „bevroren”, waarmee het een institutionele breuk met Moskou markeerde.
Vóór de verkiezingen verbod Rusland de export van Armeense bloemen, mineraalwater, cognac, verse groenten en fruit. Bovendien waarschuwde Poetin dat „de crisis in Oekraïne begon met pogingen om toe te treden tot de EU”. Daarnaast legt Fien Kroon van het Haags Onderzoeksinstituut voor Oost-Europa, de Zuid-Kaukasus en Centraal-Azië uit dat „Armenië fungeerde als een sanctieknooppunt; bepaalde door de EU gesanctioneerde goederen konden via Armenië nog steeds Rusland bereiken. Dit heeft het land sterk afhankelijk gemaakt (van die dynamiek).“ Het grootste deel van de Armeense export in 2025 is bestemd voor Rusland (35%).
Nu Pashinyan zich echter tot de EU wendt en het International Republican Institute meldt dat in mei 2026 75% van de Armeniërs voorstander is van integratie in de EU, lijkt een terugkeer naar Rusland voor Armenië onwaarschijnlijk. Edgar Vardanyan van de Armeense Raad stelt: „In de praktijk had (de Russische handelsdruk) het tegenovergestelde effect; het duwde Armenië dichter naar het Westen en versnelde de diversificatie in plaats van deze te vertragen.” De EU kan veiligheid bieden tegen hybride dreigingen en het hoofd bieden aan veranderende veiligheidsuitdagingen, zoals buitenlandse informatiemanipulatie en inmenging (FIMI) en illegale geldstromen. Vanwege het gebrek aan verbindingen met het Westen blijft Rusland cruciaal voor de energievoorziening van Armenië, aangezien het ongeveer 82% van het aardgas levert.
Zich bewust van deze afhankelijkheid, reisde Pashinyan na de verkiezingen naar Moskou om de betrekkingen te regelen. Michaloliákos omschrijft dit als „gevloekt door de geografie, maar gezegend door bewustzijn“, verwijzend naar het gebrek aan verbindingen van Armenië, maar ook naar de bekwame diplomatie.
2. Azerbeidzjan, Turkije en Iran
Volgens de Internationale Onderzoeksmissie hebben de Azerbeidzjaanse autoriteiten tussen 2020 en 2023 opzettelijk etnische zuiveringen gepleegd tegen de etnisch Armeense bevolking in Nagorno-Karabach.
In augustus 2025 ondertekenden Armenië en Azerbeidzjan een gezamenlijke verklaring in Washington, D.C. om vrede te bereiken en bilaterale onderhandelingen op gang te brengen. Na een decennialange oorlog markeert dit een historisch en cruciaal moment voor de Zuid-Kaukasus.
Vardanyan vat deze verschuiving in de betrekkingen samen in termen van onderhandelingsmacht: „Armenië heeft zijn onderhandelingspositie aanzienlijk versterkt, simpelweg doordat het nu ergens anders terecht kan. Het conflict met Azerbeidzjan was de belangrijkste factor die Armenië aan handen en voeten bond… het oplossen van dat conflict biedt Armenië een reële kans om onafhankelijker te zijn.”
Turkije en Armenië hebben tegen 2026 hun handelsbetrekkingen formeel hervat na een bevriezing van 33 jaar. Beide landen streven naar normalisering van de bilaterale betrekkingen, waaronder het openen van lucht- en spoorverbindingen tussen de landen. Dit zal de bilaterale handelsbetrekkingen ten goede komen, terwijl de spoorlijn Kars-Gyumri wordt hersteld en de EU ondersteuning biedt bij het koppelen van de energienetwerken van Turkije en Armenië.
Armenië en Iran worden gekenmerkt door hun gezamenlijke infrastructuur en langdurige betrekkingen. Hieronder valt ook een gaspijpleidingproject dat rechtstreeks verbonden is met Rusland via Gazprom Armenië, het door Rusland gecontroleerde monopolie dat eigenaar is van en het gastransport- en distributienetwerk van Armenië beheert. Bovendien steunt Iran de toenadering van Armenië tot de EU en westerse landen, aangezien dit ook gunstig kan zijn voor Teheran. Gezien de huidige spanningen tussen de VS en Iran moet Armenië voorzichtig te werk gaan bij het vinden van een evenwicht tussen zijn betrekkingen met Teheran en zijn steeds hechter wordende partnerschap met Washington.
3. EU en VS: een verschuiving in afhankelijkheden?
De banden tussen de VS en Armenië zijn sinds februari 2026 hechter geworden, toen vicepresident JD Vance Jerevan bezocht en een 123-overeenkomst inzake civiele nucleaire samenwerking ondertekende. Dit verdiepte energiepartnerschap stelt de VS in staat om nucleaire technologie en apparatuur legaal in licentie te geven aan andere landen, wat zou leiden tot een initiële Amerikaanse export naar Armenië ter waarde van maximaal 5 miljard dollar, plus nog eens 4 miljard dollar aan brandstof- en onderhoudscontracten op langere termijn. Dit zou Armenië een alternatief bieden voor zijn grote afhankelijkheid van Rusland op het gebied van kernenergie. In juni 2026 ondertekenden Armenië en de VS de „Trump Route for International Peace and Prosperity“ (TRIPP) om een cruciale handelsroute te creëren die voor beide partijen nieuwe markten opent en verdere voordelen oplevert voor Armeense bedrijven.
De allereerste topontmoeting tussen de EU en Armenië vond plaats op 4 en 5 mei 2026 en vormde een mijlpaal in de betrekkingen van Armenië met het Westen. Om de bilaterale betrekkingen op diverse terreinen te versterken — waaronder energie, vervoer en digitale connectiviteit, maar ook vrede, veiligheid en bredere mondiale uitdagingen — zoekt Armenië toenadering tot het Westen.
Hoewel het lid worden van de EU een complex proces is, heeft het Armeense parlement bovendien een wet aangenomen om het toetredingsproces tot de EU in gang te zetten, waarmee de eerste stap is gezet op weg naar het EU-lidmaatschap. Pashinyan hoopt dat Armeense burgers tegen 2029 visumvrij naar de EU zullen kunnen reizen. De evaluatiemissie van de EU is van plan Armenië te bezoeken in het najaar van 2026 om de vooruitgang van Armenië te beoordelen, die op de goede weg is naar nauwere samenwerking met de EU en toetreding. Kroon stelt echter: „Als Pashinyan de economische voordelen niet waarmaakt, zullen de mensen niet per se voor stemmen. Het streven naar de EU is op zichzelf geen sterk genoeg argument.”
Edgar Vardanyan spreekt zijn scepsis uit, gesteund door Kroon: „De strategische autonomie van Armenië op de lange termijn zal niet worden bereikt door de ene afhankelijkheid, Rusland, te vervangen door een andere, de EU. Het gaat er juist om de afhankelijkheid te verminderen door middel van regionale normalisatie, samenwerking en economische diplomatie.“ In dat verband is het belangrijk om de keuze te benadrukken tussen lidmaatschap van de EU en de Euraziatische Economische Unie (EAEU), aangezien Armenië niet van beide deel kan uitmaken.
Regionale samenwerking tussen landen als Azerbeidzjan, Turkije en Iran is cruciaal voor het waarborgen van de onafhankelijkheid van Armenië. Dit vormt een extra uitdaging voor Armenië bij het maken van een keuze. De economische realiteit is echter dat Rusland nog steeds domineert met ongeveer 35% van de Armeense buitenlandse handel in 2025, vergeleken met de EU met 11%.
4. Conclusie
Jerevan is erin geslaagd te diversifiëren sinds Rusland in 2023 faalde als veiligheidsgarant, door zijn banden met de EU, de VS en zijn regionale buren te versterken. De verkiezingen in juni 2026 hebben aangetoond dat er in Armenië een duidelijke vraag bestaat naar een verschuiving in de richting van de EU. Vooruitgang in de betrekkingen met Azerbeidzjan heeft nieuwe diplomatieke en economische kansen gecreëerd. De strategische autonomie van Armenië blijft echter beperkt door zijn geografische ligging, de economische afhankelijkheid van Rusland en de noodzaak om zorgvuldig een evenwicht te vinden tussen concurrerende regionale en mondiale machten, zoals het conflict tussen Iran en de VS. Het politieke lot van Armenië op de lange termijn zal niet afhangen van het vervangen van de ene afhankelijkheid door de andere, maar van diversificatie door middel van regionale normalisatie, bijvoorbeeld met Azerbeidzjan en Turkije, en pragmatische diplomatie.
This article was translated, find the original here.