I Geopolitiek betekent voor mij…

Persoonlijke interesse en werk. Ik ben al heel lang geïnteresseerd in geopolitiek en dat is één van de redenen waarom ik bij Buitenlandse Zaken ben gaan werken. Vanuit mijn werk wil ik bijdragen aan de invloed die Nederland uitoefent in de wereld, ook in tijden van verandering, zoals die nu plaatsvindt. Om zo de Nederlandse belangen te behartigen, zoals op het gebied van handel en veiligheid, maar ook om onze waarden uit te dragen, zoals het consolideren van de internationale rechtsorde en multilateralisme.

Dat vergt enige inzet en houdt tevens in dat je de ontwikkelingen blijft volgen en probeert de duiden. Daar zijn deskundigen voor nodig, vooral voor de duiding. Daarnaast vind ik het belangrijk om verschillende perspectieven te horen, bijvoorbeeld vanuit diverse regio’s in de wereld. En natuurlijk beschik je zelf ook over informatie en heb je een mening.

Ik lees veel over geopolitiek. Zo is één van de laatste boeken die ik heb gelezen Prisoners of Geography van Tim Marshall, waarin hij de invloed van geografie van staten betrekt in de geopolitieke verhoudingen, maar ook klassiekers zoals World Order en Diplomacy van Henry Kissinger blijven voor mij relevant om de historische ontwikkelingen te duiden. Verder geeft de tv-serie van Ruben Terlou over de Zuid-Chinese Zee goede inzichten over hoe de geopolitieke situatie er aan de andere kant van de wereld uitziet. En het zet je aan het denken over de gevolgen die het voor ons heeft. Het laat tevens zien dat onze regio’s, ondanks de afstand, met elkaar verbonden zijn.

II Geopolitiek doet ertoe voor Nederland

Zeker. Dat heeft het altijd al gedaan, kijk maar naar de periode na WOII, toen er grofweg twee geopolitieke kampen waren, de kapitalistische VS en de communistische Sovjet-Unie. Nederland heeft toen ook geopolitieke keuzes gemaakt, allianties gesloten om belangen veilig te stellen en via het Marshallplan gewerkt aan onze economische wederopbouw. Daarnaast was Nederland één van de zes oprichters van de Europese Gemeenschap voor Kolen en Staal, de voorloper van de EU die, met succes, in eerste instantie was bedoeld om een nieuwe wapenwedloop tussen de geopolitieke rivalen Duitsland en Frankrijk te voorkomen en economische samenwerking te bevorderen.

Of denk bijvoorbeeld aan de rol van Nederland als koopman en dominee met enerzijds focus op handel en winst en anderzijds het hooghouden van de westers-christelijke waarden, die wij in het verleden in grote delen van de wereld hebben gespeeld als geopolitieke actor.

Wat misschien tegenwoordig anders is, is dat geopolitiek en het behartigen van belangen steeds explicieter benoemd worden en een prominentere rol spelen in de dagelijkse realiteit. Als je kijkt naar de huidige geopolitieke situatie dan gaat het steeds meer om harde machtspolitiek, transactionalisme en het vergroten van invloedssferen van de grootmachten VS en China. Dit dreigt de internationale rechtsorde, multilateralisme en onze waarden steeds meer onder druk te zetten. En Nederland heeft als middle power juist baat bij een sterke internationale

rechtsorde en bij een goed functionerend multilateraal systeem, zoals de VN. Daarom werkt Nederland samen met de EU onder meer aan het versterken van onze weerbaarheid en welvaart en het verminderen van onze ongewenste strategische afhankelijkheden, zoals essentiële grondstoffen en technologieën.

III Nederland doet er geopolitiek toe

Net als andere middle powers wil Nederland meetellen. En Nederland doet ertoe. We horen regelmatig dat NL, qua invloed, boven zijn gewicht bokst en vanwege ons poldermodel ook goed is in het sluiten van coalities met andere landen en partners.

Ook de EU speelt hierbij een belangrijke rol. Met 27 lidstaten heb je meer invloed in de wereld dan als lidstaat alleen. Tegelijkertijd heeft de EU de reputatie vooral met zichzelf bezig te zijn, maar dat klopt niet. Door de ontwikkelingen in de wereld, zoals de Russische agressieoorlog in Oekraïne en de toenemende spanningen in andere delen van de wereld, wordt de EU aangezet zich als geopolitieke speler te manifesteren, zoals militaire, economische en humanitaire steun aan Oekraïne of deelname aan de operatie ATALANTA, onder andere gericht op het veilig houden van de waterwegen en het tegengaan van de verstoring van toeleveringsketens in de westelijke Indische Oceaan.

Daarnaast profileert de EU zich als geopolitieke actor en betrouwbare partner van andere landen die niet willen kiezen tussen de grootmachten. Meer inzet op partnerschappen, gebaseerd op gedeelde waarden en wederzijds belang, geeft Nederland en de EU de mogelijkheid te bouwen aan een stabiele en duurzame toekomst, waarin de internationale rechtsorde en multilateralisme een plek hebben.

IV Geopolitiek beïnvloedt mijn werk

Zeker, geopolitiek beïnvloedt mijn werk bijna dagelijks. Ik houd mij bezig met de Indo-Pacific, de belangrijkste economische groeiregio in de wereld en in toenemende mate ook een geopolitiek zwaartepunt. Nederland is een handelsland met in Rotterdam de grootste haven van Europa; 40% van de Europese import en 35 % van de Europese export komt en gaat via de vaarroutes in de Indo-Pacific. Onze belangen zijn dus groot.

Stabiliteit en welvaart in Europa en de Indo-Pacific zijn met elkaar verbonden en het is in het Nederlandse belang dat maritieme veiligheid en vrije doorvaart worden gegarandeerd. Nederland wil daaraan bijdragen, onder andere door elke twee jaar een fregat naar de regio te laten reizen. We zijn nu, samen met het ministerie van Defensie, bezig met de voorbereidingen van de inzet van een fregat, dat waarschijnlijk later dit jaar richting de Indo-Pacific zal varen. Dit zou dan de derde keer zijn dat dit gebeurt. Hiermee laat Nederland zijn betrokkenheid en betrouwbaarheid als partner in de Indo Pacific regio zien en verstevigen we de bilaterale relaties met landen via havenbezoeken en deelname aan gezamenlijke maritieme oefeningen.

In denk dat deze geopolitieke onzekere tijden ook kansen bieden. In de Indo-Pacific is sprake van toenemende rivaliteit tussen China en de Verenigde Staten en landen in de regio willen niet gedwongen worden te kiezen tussen deze grootmachten. De EU en de EU-lidstaten worden daarom steeds meer gezien als interessante partner op verschillende terreinen, zoals handel, veiligheid en innovatie en daar moeten we gebruik van maken.

V Mijn collega’s hebben ook met geopolitiek te maken

Ja, direct of indirect hebben mijn collega’s op Buitenlandse Zaken ook met geopolitiek te maken. We volgen de ontwikkelingen in de wereld op de voet, maar ook andere departementen, zoals het ministerie van Defensie en het ministerie van Economische Zaken doen dat.

Vanuit mijn functie werk ik natuurlijk nauw samen met mijn directe collega’s, maar ook met andere departementen, vooral met het Ministerie van Defensie en met de Nederlandse ambassades. Het gaat dan om het identificeren van gezamenlijke belangen en kijken waar we elkaar kunnen versterken en zo effectief mogelijk tot resultaten kunnen komen. De inzet van het fregat dat ik eerder noemde is hiervan een goed voorbeeld, maar er zijn meer voorbeelden zoals het geven van trainingen m.b.t. het VN Zeerechtverdrag (UNCLOS).

VI Ik weet waar ik mijn geopolitieke kennis vandaag kan en/of moet halen

Dat is soms lastig. Je hebt de geëigende bronnen, zoals rapportages van onze ambassades en rapporten van denktanks zoals The Hague Centre for Strategic Studies (HCSS) en Instituut Clingendael. Daarnaast zie en hoor ik regelmatig dezelfde experts, bijvoorbeeld op radio en tv, waar vaak dezelfde boodschappen worden verkondigd. Wat ik soms mis is de visie van andere experts uit de rest van de wereld die een breder perspectief kunnen bieden.

Verder heeft ons ministerie de Eenheid Strategische Advisering die zich hiermee bezighoudt en die regelmatig sessies organiseert, waarbij bijvoorbeeld experts uit de regio en tegendenkers worden uitgenodigd, die ons een spiegel kunnen voorhouden. Ik denk dat dat noodzakelijk is en vind dat verfrissend. Ook is het goed om regelmatig afstand te nemen van de waan van de dag en de tijd te nemen om ook over de middellange en lange termijn na te denken.

VII Ons openbaar bestuur kan beter anticiperen op geopolitieke ontwikkelingen.

Ik denk dat het openbaar bestuur steeds meer rekening houdt met geopolitieke ontwikkelingen; dat geldt bijvoorbeeld ook voor het lokale bestuur, zoals gemeenten die banden hebben met zustersteden in andere landen. We zijn er op alle niveaus mee bezig.

Anticiperen op geopolitieke ontwikkelingen vergt extra inspanning, expertise en een integrale weging van alle belangen, inclusief de Nederlandse. Als ministerie bewegen we zeker die kant op. Zo hebben we sinds een aantal jaar het China Kennisnetwerk waarmee we investeren in kennis en bewustzijn over China bij de Rijksoverheid. Daarnaast zetten we meer in op kennisontwikkeling van India, omdat ook dit land een steeds belangrijkere geopolitieke rol speelt.

Verder hebben we op regelmatige basis interdepartementaal overleg over verschillende landen en regio’s, zoals de VS en Azië, waarbij geopolitieke ontwikkelingen aan de orde komen. Op deze manier kunnen geopolitieke ontwikkelingen worden meegenomen bij eventuele beleids- en handelingsopties.

VIII Geopolitiek vergt nieuwe manieren van denken en samenwerken

We zien dat het geopolitieke spel steeds transactioneler wordt en dat de belangen groter worden en dat vergt een pro-actieve houding, zoals meer inzetten op partnerschappen en investeren in weerbaarheid. Dit werd onder meer ook geadviseerd in het rapport van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR) met de titel “Nederland in een fragmenterende wereldorde”. Ook hier is een rol weggelegd voor de EU, die slagvaardiger kan opereren en daar werken we aan. Een voorbeeld hiervan is de Global Gateway- strategie van de EU, waarbij nieuwe en diepere partnerschappen met derde landen worden aangegaan en waar Nederland een toegevoegde rol kan spelen, dankzij onze ruime ervaring met het combineren van hulp en handel.

IX Ik kan Geopolitieke, theoretische kennis vertalen naar praktisch relevante informatie

Ik denk dat we daar steeds beter in worden en niet alleen ikzelf, maar ook mijn collega’s zijn daarmee bezig. Momenteel verdiep ik mij in Strategic Foresight om beter te kunnen inspelen op onzekere situaties en incomplete informatie, op basis waarvan je beleidsvoorstellen kunt doen, strategische boodschappen kunt uitdragen en kunt onderzoeken hoe dit je belangen en waarden beïnvloedt. Tegelijkertijd is het niet de eerste keer dat we te maken krijgen met veranderende geopolitieke verhoudingen en ik denk dat Nederland in het verleden altijd heeft gestaan en nog steeds staat voor een realistisch buitenlandbeleid.

X Ik smijt uit.

Geopolitiek is een complex spel, waarvan de spelregels niet meteen duidelijk zijn en als ze het wel zijn, veranderen ze weer. De uitdaging zit hem erin om on the ball te blijven en de belangen van Nederland te behartigen en onze waarden te verdedigen. We werken met z’n allen dag en nacht om de wereld veilig te houden en onze belangen veilig te stellen, bij voorkeur samen met partners over de hele wereld.