De toetreding tot de EU is tot stilstand gekomen, waardoor er een vacuüm is ontstaan aan de rand van Europa. Dit heeft de landen van de Westelijke Balkan ertoe aangezet om betrekkingen aan te knopen met andere machtige externe actoren. Dit vacuüm speelt in het voordeel van China, dat via het Belt and Road Initiative zijn invloed in de regio wil vergroten. Het BRI heeft het belang van de rol van China in de regio vergroot door talrijke grootschalige projecten te financieren die cruciale sectoren (bijvoorbeeld energie en transport) hervormen en zorgen voor een betere connectiviteit in combinatie met verbeterde bilaterale betrekkingen. Het BRI staat echter onder scherp toezicht: hoge kosten, bezorgdheid over transparantie, protesten tegen corruptie en risico’s voor de fiscale houdbaarheid teisteren de regio, waardoor een andere aanpak nodig is. China springt in waar de EU tekortschiet, en deze regionale dynamiek roept de centrale vraag op: “In hoeverre zorgt de invloed van China via het BRI ervoor dat het geopolitieke evenwicht in de Westelijke Balkan zich naar China verschuift?“
Regionale dynamiek
De aanpak van Peking ten aanzien van de regio is van strategisch belang; het complexe, multilaterale karakter van de regio vereist dat China zich aanpast aan de unieke economische structuur en de politieke prioriteiten van elk land volgt. China wordt geconfronteerd met uiteenlopende uitdagingen op verschillende vlakken, zoals protesten tegen corruptie, fiscale risico’s, overlappende invloedssferen en regionale fragmentatie.
“Naar mijn mening fungeert de Westelijke Balkan als een microkosmos voor de huidige versnipperde wereldorde.”
– Michel Michaloliákos
De belangstelling van China voor de regio heeft echter niet alleen betrekking op de specifieke landen, maar ook op hun geografische ligging aan de rand van de EU, een belangrijke exportmarkt voor China. De strategische benadering van Peking ten aanzien van de BRI in de Westelijke Balkan levert voordelen op door een handelsroute te creëren, die de door COSCO gecontroleerde haven van Piraeus via de Westelijke Balkan met Midden-Europa verbindt, terwijl tegelijkertijd aanvullende, noodzakelijke sectorale hervormingen worden doorgevoerd, waardoor beide economieën kunnen profiteren.
“Aangezien Europa een van de belangrijkste exportmarkten van China blijft, versterken de BRI-activiteiten in de Westelijke Balkan de connectiviteit en verschaffen ze Peking toegang tot de markt.”
– Michel Michaloliákos
De Westelijke Balkan is van groot belang voor de EU. Deze regio, die geografisch omringd wordt door EU-lidstaten, is noodzakelijk voor de veiligheid en stabiliteit van de EU. Uitbreiding dient als een veiligheidsmaatregel: door het bereik en het bestuur van de EU uit te breiden, kan zij haar controle- en toezichtmechanismen op de regio toepassen. Bovendien zou de controle van de EU over de regio de invloed van derde partijen beperken. De Europese Unie staat onder druk, aangezien de betrouwbaarheid van de EU afhangt van het succes van de integratie van de Westelijke Balkan.
Het ongelijke tempo van de toetreding tot de EU in de Westelijke Balkan, gekenmerkt door stagnatie in Servië, Noord-Macedonië, Bosnië en Herzegovina en Kosovo, verschuift de geopolitieke oriëntatie echter weg van Brussel en mogelijk naar alternatieve externe partners. In tegenstelling tot de stagnatie zien Montenegro en Albanië hun toetreding versneld door hervormingen, wat de ambities van de EU versterkt en de invloed van externe partners afleidt naar westerse invloed.
“De stabiliteit hangt af van de vraag of diversificatie de veerkracht versterkt, of juist leidt tot gefragmenteerde normen, ondoorzichtige deals en externe afhankelijkheden die rivaliteit versterken.”
– Dr. Ivona Ladjevac
Westelijke Balkan verdeeld
Het Geval van Servië
De EU heeft een leemte achtergelaten in Servië door het vastgelopen toetredingsproces, waar China, dat banden heeft met de landen door historische en politieke relaties, is ingetreden. Ondertussen bieden belangrijke Chinese betrokkenheid en investeringsprojecten- zoals de Kostolac-energiecentrale, de vlaggenschipstaalfabriek Smederevo en het Bor Copper Mining Complex -perspectief voor groei en infrastructurele ontwikkeling in de Oost-Europese landen. De BRI projecten leveren economische voordelen op door verbeterde connectiviteit, behoud van banen en betere productiecapaciteiten, hoewel ze door controverse worden overschaduwd. Het gebrek aan transparantie, milieukwesties en beschuldigingen van democratische achteruitgang en corruptie worden breed uitgemeten in de media, die de BRI kritisch volgen. Bovendien zijn critici van mening dat China de regerende regering de nodige steun biedt door middel van tastbare resultaten onder het huidige, mogelijk corrupte leiderschap, waardoor een context wordt gecreëerd om hun bestuurlijke capaciteiten in Servië te benadrukken.
“Op korte termijn kan het de stabiliteit ondersteunen door zichtbare infrastructuur te leveren, de werkgelegenheid in stand te houden en het verhaal van de capaciteiten van de staat te versterken. In landen als Servië kan dit de politieke legitimiteit versterken en een beeld van economisch momentum creëren, vooral wanneer de uitbreiding van de EU onzeker lijkt.”
– Dr. Ivona Ladjevac
Servië is economisch kwetsbaar ten opzichte van China; de bilaterale relatie van Servië met China gaat gepaard met een handelstekort dat in 2022 naar schatting 3,81 miljard USD (3,24 miljard EUR) zal bedragen en in 2024 2,23 miljard USD (1,9 miljard EUR). De Servische export naar China bedraagt 5,9 procent van de totale export in 2024, terwijl de Servische import uit China 10,8 procent bedraagt. Bovendien wordt de totale schuld bij bronnen geschat op 3,7 miljard euro, 8,4 procent van de totale buitenlandse schuld in 2026, met terugbetalingen die naar schatting tot 2039 zullen duren.
“Grote door de staat gesteunde leningen kunnen de fiscale blootstelling vergroten, vooral wanneer projecten te maken krijgen met vertragingen, hoge kosten of lager dan verwachte rendementen.”
– Dr. Ivona Ladjevac
De Chinees-Servische betrekkingen nemen gestaag toe, met geplande uitbreiding en de ondertekening van de “Joint Declaration on the Establishment of the Comprehensive Strategic Partnership” in 2023, waardoor de betrekkingen worden verdiept, de dialoog op alle niveaus wordt verrijkt, de politieke uitwisselingen en samenwerking worden versterkt en de politieke uitdagingen van elk land worden ondersteund (bijvoorbeeld de dialoog over Taiwan en Kosovo).
Het geval van Montenegro
De belangstelling van Peking voor Montenegro werd aangewakkerd door het gebrek aan en de behoefte aan infrastructuur. Het moeilijke terrein van Montenegro maakt de aanleg van snelwegen lastig. Bij de aanleg van de snelweg Bel-Boljare heeft China het grootste deel van de financiering voor zijn rekening genomen. Haalbaarheidsstudies wezen op de risico’s van dergelijke leningen en stelden dat deze schadelijk konden zijn voor de toekomstige economie van Montenegro. De toenmalige president Milo Djukanovic, gekenmerkt door zijn onderdrukkende politieke klimaat en corrupte ethiek, keurde het Bel-Baljare-project echter goed, ongeacht de financiële risico’s.
Montenegro is het schoolvoorbeeld geweest bij het uiten van bezorgdheid over de BRI. Het land had moeite met het terugbetalen van de lening, aangezien Montenegro naar schatting 1 miljard dollar had geleend, waardoor het aandeel van China meer dan een kwart van de totale schuld bedroeg. Zoals geraamd in de haalbaarheidsstudies, bedroeg de totale schuld van Montenegro in 2020 meer dan 100 procent, wat eerdere bezorgdheid bevestigde en tot grote financiële instabiliteit leidde. De economische afhankelijkheid van China, in combinatie met de belofte van Montenegro om de betrekkingen met China te verdiepen en uit te breiden naar andere sectoren, baart critici zorgen over de toenemende invloed van Peking.
Montenegro is momenteel echter koploper voor toetreding tot de EU, met versnelde vooruitgang en toenemende steun. Toch is de nieuwe financiële steun gekoppeld aan strengere voorwaarden, wat een kwetsbaarheid vormt door een gebrek aan prikkels en de beschikbaarheid van alternatieve steun zonder voorwaarden. De uiteindelijke beloning voor hervormingen is het EU-lidmaatschap, maar nu de geloofwaardigheid van de EU is aangetast, wordt de beloning als onzeker en ver weg beschouwd.
Evenwicht tussen invloeden
De betrekkingen van de regio met Peking zijn voornamelijk gericht op economische voordelen, door middel van investeringen en financiële verbintenissen. De BRI van Peking fungeert in feite als een geo-economische actor, die kapitaal aanbiedt en tastbare resultaten oplevert die de economie ten goede komen (bijvoorbeeld infrastructuurprojecten). De regio fungeert als een landschap met meerdere actoren, waardoor de BRI naast de EU en andere actoren kan opereren.
“China profiteert vooral van verbeterde bilaterale betrekkingen en uitbreiding van economische invloed door commerciële kansen en nauwere diplomatieke banden.”
– Frans-Paul van der Putten
Als economische supermacht heeft China echter aanzienlijke invloed op de regio, creëert het economische afhankelijkheden en ondermijnt het de integratie en toetreding van de EU door het uitblijven van maatregelen tegen negatieve politieke factoren (bijvoorbeeld corruptie en slechte milieunormen), waardoor een deel van de criteria van Kopenhagen effectief in het geding komt. Bovendien gaan de verbintenissen van Peking gepaard met uitdagingen voor de integratie van de EU en het EU-recht en geven ze aanleiding tot bezorgdheid over de arbeidsnormen. China heeft invloed op de EU door alternatieve steun te bieden die in strijd is met de voorwaarden van de EU.
“Hoewel Chinese betrokkenheid kan leiden tot langdurige economische en politieke banden, blijft toetreding tot de EU het dominante normatieve en institutionele kader dat de koers van de regio bepaalt.”
– Dr. Ivona Ladjevac
De invloed van de EU door middel van financiële en structurele steun in de regio, in combinatie met de beloning van het EU-lidmaatschap, vertaalt zich in dominantie. De Europese Unie blijft de grootste donor en handelspartner van de regio en versnelt het toetredingsproces omwille van stabiliteit, integriteit en veiligheid. Bovendien verklaarde Kaja Kallas in het uitbreidingspakket voor 2025: “Het uitbreidingsproces verloopt vandaag sneller dan in de afgelopen 15 jaar. Maar we kunnen het ons niet veroorloven om het momentum te verliezen. De mondiale orde verschuift en de veiligheid van Europa loopt steeds meer gevaar”.
Conclusie
De EU blijft het enige geloofwaardige regelgevingskader voor institutionele verankering op lange termijn en de grootste economische partner. Hoewel de regio misschien niet te maken krijgt met een “heroriëntatie” op China, neemt de Chinese invloed toe, wat vooral zichtbaar is waar Chinese financiering, aanbestedingen of technologie effectief verweven zijn met infrastructuur (bijvoorbeeld op het gebied van energie, mijnbouw of digitale systemen).
“Over het algemeen neigt de publieke opinie naar een ‘zowel/als’-benadering: de EU als het gewenste einddoel (vooral buiten Servië), maar China als een nuttige partner voor snellere levering en minder politieke voorwaarden.”
– Dr. Ivona Ladjevac
De invloed van Peking op de stabiliteit van de regio hangt uiteindelijk af van de kwaliteit van het binnenlands bestuur, de diversificatie van partnerschappen en de voortdurende verankering van het EU-integratieproces. Hoewel dit niet noodzakelijkerwijs het geopolitieke evenwicht in de regio verandert, vertalen economische asymmetrieën en fragmentatie zich in politieke invloed, wat de regionale stabiliteit kan bemoeilijken en de EU-hervormingen in gevaar kan brengen (bijvoorbeeld door het niet naleven van EU-normen).
Find the English Version here.